شاهسَوَن، يا دوستدارشاه، نامي است كه دراوايل دوره صَفِويه به سپاهيان قِزِلباش اتلاق مي شده است. درزمان شاه اسماعيل قِزِلباش به معني "سُرخ سر" نام گروهي از مريدان شيخ جُنَيد بود كه با تعليمات مذهبي شيخ براي جنگ و محاربه با دشمنان شيعيان و كُفّار آماده شده بودند. اينان همگي از طوايف مختلف تركمن برگزيده شده و به چالاكي و خشونت بسيار در نبرد شهرت داشتند.درابتدا وظيفه طوايف مختلف كه در سپاهيان قزلباش گرد آمده بودند جهاد با كُفّار، ترويج مذهب شيعه دوازده امامي و پاسداري از سلطنت صَفَوي بود. آنان در راه مقاصد شاه كه اورا مرشد كامل مي دانستند فداكاري مي كردند و در مقابله با دشمنان صَفَويان و مذهب تشيّع از هيچ خشونتي اِبا نداشتند.نه طايفه: روملو، شاملو، اُستاجلو، تِكِّلو، ذوالقدر، قاجار، افشار، ورساق و صوفيان قراباغ درسپاهيان قزلباش وارد شده بودند. شاه اسماعيل صَفَوي پس از فتح هر ولايت غنائم و زمين ها را بين سران اين طوايف كه سرداران سپاه او بودند تقسيم مي كرد و آنان را درهر ولايت باالقاب وعناويني چون اميرالاُمرا، بيگ، بيگلربيگ، خان و سلطان به حكومت مي گماشت. سپاهيان قِزِلباش نخستين بار در قرن نهم هجري/پانزدهم ميلادي سلطان حيدر و پسر او شاه اسماعيل را در رسيدن به سلطنت ياري كردند. نخستين بار به دستور سلطان حيدر اينان تاج قِزِلباش بر سر گذاشتند تا از ديگر صوفيان ممتاز باشند. تاج قِزِلباش كلاه نمدين سرخ رنگي بود كه نوكي بلند و ضخيم داشت. قسمت بالاي كلاه به عدد دوازده امام، دوازده چين كوچك يا تَرَك مي خورد. دورا دور كلاه سرخ دستاري سپيد يا سبز از پشم يا ابريشم مي پيچيدند كه آن را به صورت عمامه بزرگي جلوه مي داد و نوك سرخ بلند و دوازده تَرَك كلاه از ميان عمامه بيرون مي ماند.فتوحات شاه اسماعيل و گماشتن سران قِزِلباش به حكومت هاي محلّي به زودي سراسر ايران را در اختيار آنان قرار داد. نفوذ فوق العاده سران قِزِلباش كه با حرص و آز درجمع مال و كسب قدرت همراه شده بود، عاقبت اوضاع را در هم ريخت. آنان وليعهدِ شاه طهماسب را كُشتند و به ميل خود ديگران را به قدرت رساندند و فراتر از اين با دشمنان ايران براي حمله و تجاوز بر ولايات سرحدي هم داستان شدند.هنگامي كه شاه عبّاس بزرگ به سلطنت رسيد به محدود كردن قدرت و اختيار سران قِزِلباش همّت   گماشت. شاه عباس اتحاديه ايلي شاهسونها را براي كاستن قدرت بيش از حد قبايل قزلباش ساماندهي كرد«جمعي از نمك بحرامان قزلباشيه بر شاه عباس خروج كرده پاي جرأت و جسارت پيش نهادند شاه فرمود شاهسون گلسون يعني هركه شاه را دوست دارد بيايد (!) لذا از هر فرقه آمده طاغيان شاه را شكست دادند پادشاه آن جماعت را شاهسون نام نهادند در ميان آن طايفه طوايف مختلفه است مسكن ايشان در ملك منان و آذربايجان و عراق و فارس و قليلي در خراسان و كابل و كشمير سكونت دارند»..اين قواي رزمنده اصولاًبعنوان يك نيروي جديد وابتدا بطور موازي وبا ويژگي داوطلبي(شاهسيوني=سومك رعيتي) نقشي تعيين كننده در شكل گيري ارتش جديد ونوين شاه عباس بعهده گرفتندوخصيصه دوم آنها دستورگيري مستقيم از شاه بود .اين سپاه يااتحاديه نوين گروههاي متفاوتي از مردم وطوايف رابشرح زير دربر مي گرفت:

1-افراد وطوايف داخل قزلباش كه  وفادار به شاه عباس باقي مانده وداوطلب پيوستن به گروه هاي شاهسون بودند.

2-افراد يا اقوامي كه  از سرزمين هاي بالكان به ديار بكر و سپس به ايران آمده و در خدمت شاهان صفوي قرار گرفتند.

3-گروه مغلوبين برخي جنگها كه موردعفو وبخشش شاه قرار گرفته وداوطلبانه شاهسيوني اعلام ميكردند.

4-ايلات وطوايفي كه در ذاخل خاك عثماني باپاشاهاي ترك درگير بودند واز مرز عثماني عبور وبعد از پناهندگي به شاه ايران اعلام شاهسيوني مينمودند.

5-برخي از طوايف سومگ رعيتي وخراج پرداز بوده وبراي چرانيدن گوسفندانشان در مراتع سرسبز مغان از عراق به داخل ايران آمده يا آورده شده بودند.

ايل شاهسون بغدادي نيزكه ازعهد صفوي اعلام شاهسيوني كرده بودند از زماني شاهسون بغدادي ناميده شدند كه در حدود 12000 خانوار آن ها در زمان نادر شاه افشار، از دشت مغان براي حفاظت از مرزهاي غربي ايران به اين ناحيه عزيمت كردند و در زمان نزديك به دستور كريم خان زند به شيراز كوچانده شدند. پس از مرگ كريم خان، آقا محمد خان قاجار آن ها را در حوالي قزوين، همدان و ساوه تا نزديكي درياچه حوض سلطان اسكان داده است. ايلات شاهسون بغدادي از نظر سازمان اجتماعي به ايل، طايفه،  تيره، اوبه و خانوار تقسيم مي شوند. ايل شاهسون بغدادي شامل: لك، آروخلو و اينانلو هستند كه اينانلوها در زمان شاه عباس عمده ترين شعبه آن ها بودند. اينانلوها به دو شعبه بزرگ ينگي جك و گوك لر تقسيم مي شوند. اينانلوها 7 تيره دارند. آروخلوها 4 تيره و لك ها 10 تيره مي باشند. خانم مادام ليدي شل مي نويسد: در نيمه هاي قرن نوزدهم در منطقه تهران مجموعه اي از ايلات گوناگون به چشم ميخورد كه از اين ميان ايل شاهسون با 9 هزار چادر از همه بزرگتر مي باشد. افراد اين ايل بر حسب فصل ميان قم، تهران، قزوين و زنجان پراكنده بودند. بعد از انقلاب عشاير اطراف ساوه تا درياچه حوض سلطان، يكجانشين شده اند و جوانان آن ها به شهر قم مهاجرت نمودند. علي رغم اين تغيير و تحول هنوز هم در مناطق روستايي مي توان شاهد لباس بومي عشاير و عمدتا در ميان افراد ايل شاهسون بود. قشلاق ايل اينانلو در اطراف گوي داغ و قلعه محمد علي خان نزديك جاده قديم تهران و قم و نواحي مجاور ساوجبلاغ و بوئين زهراست و ييلاق آن ها در خرقان نزديك گميش لو مي باشد. ييلاق و قشلاق تيره كوسه لر نواحي غربي و جنوبي ساوه است و قشلاق تيره سولدوز پيرامون ورابولاخ در شرق ساوه و قشلاق تيره حسين خان لو در كنار درياچه قم و رودخانه قره چاي در جنوب شرقي ساوه است.شاهسون هاي بغدادي بقول دكتر عطاالله حسني محقق تاريخ واستاد دانشگاه شهيد بهشتي از 29 طايفه، 220تيره، و صدها گوبك تشكيل مي شوند. هسته اوليه ايشان در حمله نخست نادر به بغداد در سال 1145 ه. ق. از نواحي مجاور كركوك به خراسان كوچانيده شد، كه پس از مرگ نادر به شيراز رفت، و بعد از مرگ كريم خان زند به وسيله آقا محمد خان قاجار در حوزه ساوه و كوههاي خرقان استقرار پيدا كرد. ... در زمان قاجاريه ايل شاهسون بغدادي داراي سه ايل بيگي (لك-آرخلو-كلوند) بوده است. ..درباره شاهسونهاي بغدادي و پيشينه تاريخي آنها مينورسكي و هنري فيلد مطالبي نوشته اند. مينورسكي معتقد است كه اينها در زمان شاه عباس اول از شيراز به ناحيه ساوه آمده اند.  هنري فيلد مي نويسد: "...اعتقاد بر اين است كه شاهسونهاي بغدادي در خلال عصر صفوي مهاجرت كرده و در نزديكي بغداد مسكن گرفته اند و در زمان نادرشاه از آنجا به شيراز برگشته اند. در زمان كريم خان زند جاي ثابت و مشخص نداشته اند، تا اينكه به آقا محمد خان قاجار پيوسته اند و او ايشان را در زيستگاه كنوني شان مستقر ساخته است .اينكه هنري فيلد از مهاجرت شاهسونهاي بغدادي در دوران صفوي به نزديكي بغداد سخن مي گويد، با توجه به سياست جابجايي ايلات و عشاير آن زمان ممكن است صحيح باشد. اما رديابي اين امر در منابع آن دوران براي نويسنده اين مقاله(عطاالله حسني) ميسر نگرديده است. متاسفانه هيچكدام از محققين دانشمند قول خود را مستند به مرجع موثقي نكرده اند.مرحوم فتح السلطان- علي اكبر خان قرابيگلو- از عمويش ايمانعلي خان نقل مي كرد كه هفتاد طايفه لك و آرخلو در مرز عثماني سرحد دار ايران بوده اند كه توسط نادر به خراسان كوچانيده شده اند. پس از مرگ نادر شاه به شيراز آمده اند و پس از مرگ كريم خان توسط آقا محمد خان قاجار در منطقه ساوه استقرار پيدا كرده اند. شواهد چندي وجود دارد كه نظر خود شاهسونهاي بغدادي را مقرون به واقع نشان مي دهد.الف- وجود چنين باوري كه نادر آنها را به خراسان كوچانيده است.ب- وجود ترانه هايي كه در آنها مسير احتمالي مهاجرت اينان تبريز، خراسان، شيراز، و مناطق آخرين محل استقرار) اشاره شده است. ج- اينكه در منابع تاريخي معاصر نادر از انتقال ايلات و عشاير از نواحي ذهاب و كركوك به خراسان سخن رفته است. به طوريكه محمد كاظم در ذيل وقايع حمله نخست نادر به بغداد مي نويسد كه وي از منطقه ذهاب" ...جماعت قرابيات و زنگنه و باجلان را كوچ داده، روانه ديار خراسان نمود كه رفته در محال دارالسلطنه هرات سكنا نمايند... و بقدر چهار-پنج هزار نفر از آن جماعت ملازم گرفته مامور ركاب گردانيد.ميرزا مهدي خان استرآبادي نيز در ذيل وقايع نخستين حمله نادر به بغداد از كوچانيده شدن گروهي از طايفه از بغداد به خراسان سخن مي گويد. وي مي نويسد:"... دوهزار نفر از طايفه بيات [را] كه در هشت فرسخي كركوك سكني داشتند، كوچانيده روانه خراسان ساختند.د-  وجود جماعت شاهسون در نواحي كركوك: در سياحتنامه حدود محمد خورشيد پاشا عضو كميسيون تعيين حدود ايران و عثماني  به وجود سي خانوار چادرنشين  شَهسَوَن در دوز خورماتو به سال 1264 ه.ق. اشاره شده است.

منابع:

1-مقالات وتحقيقات دكترعطاالله حسني محقق تاريخ واستاد دانشگاه كه خود از شاهسونان ايل بغدادي است.

2-سفرنامه آدام اولئاريوس سفير هلشتين

3-نوشتجات فاروق سومر

4-مطالعات متفرق صاحب وبلاگ

http://www.fis-iran.org/fa/resources/encyclopedia/currpeople5-

6-اصل مقاله دروبلاگ يورد توسط اصغرحسني تنظيم ومطالب از منابع اينترنتي و...اخذ شده است.

 http://tinypic.com/view.php?pic=2edmtt0&s=5